Herdenken en gedenken om nooit te vergeten: zij die hun leven gaven voor onze vrijheid

 ‘Klaar staan voor onze vrijheid en van onze bondgenoten nu de oorlog dichterbij komt’

Respectvol en waardig. Zo herdacht Nederland op 4 mei 2026 zijn oorlogsdoden. “Burgers en militairen die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord; zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog en de koloniale oorlog in Indonesië, als in oorlogssituaties en bij vredesoperaties daarna.”

Nederland stond stipt om acht uur in de avond twee minuten stil uit eerbied en dankbaarheid jegens allen die vielen door oorlogshandelingen, – allen die hun leven gaven voor onze vrijheid die nu, alweer 81 jaar lang vertrouwd en vanzelfsprekend is. Maar die vrijheid, zo klinkt het steeds vaker en steeds luider, is kwetsbaar. Of zoals lyceïst Milan Hofstede het in zijn voordracht op de Dam verwoordde: ‘Vrijheid/Dat zeggen we morgen/Alsof het vanzelf spreekt/Maar ergens onder de stenen/ligt de vraag hoe breekbaar morgen is’

Kwetsbare vrijheid
“Wij mogen niet vergeten dat wij nu vrij zijn omdat anderen voor ons vochten en offers brachten”, bindt de Commandant der Strijdkrachten (CDS) generaal Onno Eichelsheim, ons op het hart in zijn weblog.[1] “(-) Nu oorlog weer dichter bij ons komt, moeten we klaarstaan. Voor onze eigen vrijheid en die van onze bondgenoten. Want het is onze grenzeloze solidariteit die ons kan beschermen. Duitse militairen die bereid zijn om te vechten voor mensen in Polen. Nederlanders voor Finnen. Kroaten voor Denen.”

Onze kwetsbare vrijheid wordt van vele kanten belaagd, extern en ook van binnenuit, maar de CDS is ervan overtuigd dat wij er niet alleen voor staan zoals destijds toen onze krijgsmacht geen schijn van kans maakte tegenover de geoliede oorlogsmachine van Nazi-Duitsland.

“In 1940 was er geen Europese Unie en geen NAVO. Deze bondgenootschappen houden ons al heel lang veilig. Maar ze vragen wel meer verantwoordelijkheid van ons. Onze vrijheid is afhankelijk van de bereidheid van anderen om voor ons op te komen en van onze wil om voor anderen te vechten.”

Nationale Herdenking op de Dam

Waardig en respectvol, zonder noemenswaardige wanklanken, verliep ook de Nationale Herdenking bij het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam. Het spande er evenwel om of het ‘stiltemoment’ niet zou worden verstoord. De avond/nacht tevoren hadden activisten van Palestine Action Amsterdam (de actiegroep die de bekladding opeiste) namelijk het monument met rode verf besmeurd en onder andere het woord ‘genocide’ als graffiti op de gedenkzuil aangebracht. De ‘Palestine-activisten’ vinden de Dodenherdenking “hypocriet” omdat “de stilte over de voortdurende genocide oorverdovend is”.

Een gespecialiseerd reinigingsbedrijf moest met man en macht in het geweer komen om het Nationale Monument op tijd weer spic and span te krijgen. En tot opluchting van de organisatie en de Amsterdamse autoriteiten bleef het, afgezien van een opgepakte damschreeuwster, (bijna sereen) stil tijdens de tweeminutenstilte.

Vóór de herdenkingsplechtigheid werden negen activisten met protestteksten en -borden aangehouden die weigerden naar de aangewezen demonstratielocatie te gaan. Drie ‘protestroepers’ werden kort voor ingang van het stiltemoment, afgevoerd.

Nooit rust

De toespraak op de Dam werd dit jaar gehouden door Lalla Weiss, een Nederlandse Sintezza die zich inzet voor de rechten van de Sinti en Roma in Nederland. Zesenveertig familieleden werden vermoord in Auschwitz. Nog als klein meisje beloofde ze haar vader dat ze de wereld zou vertellen wat er in de oorlog met hun mensen is gebeurd.
“De traumatische ervaringen uit de oorlog tekenden mijn vaders leven. Een van mijn oudste herinneringen dateert van toen ik ongeveer 4 jaar was. Heel vroeg in de ochtend schrok ik wakker. Mijn vader schreeuwde: “Opstaan!” We moesten naar buiten en keurig op een rij gaan staan. Mijn vader drukte ons elke ochtend op het hart dat we ons moesten verdedigen, desnoods gewapend, als de situatie weer zou worden als in de nazitijd. (-) Zeven kind-soldaatjes op een rij… nooit op de plaats rust… Nooit rust. Toen ik nog klein was begreep ik er niet zoveel van. Nu besef ik beter wat hij ons wilde leren. Zijn gezin mocht niet willoos worden weggevoerd, alleen vanwege onze afkomst.”

‘Wat stilte met zich meedraagt’, de 4 mei-voordracht in De Nieuwe Kerk, werd uitgesproken door journaliste Judith Zilversmit. Ze wees onder meer op het groeiende antisemitisme c.q. de anti-Joodse sentimenten die weer wijdverbreid lijken. “Het aantal incidenten tegen Joodse individuen en instituten stapelt zich op. De ruimte om gewoon Joods te zijn, zonder je te hoeven verantwoorden voor wat er elders in de wereld gebeurt, wordt steeds kleiner. Joods zijn voelt minder vrijblijvend. (-) Ik ken genoeg mensen die hun davidster niet meer dragen. Een goede vriendin haalde haar mezoeza van de deur.”

“(-) Recent las ik voorstellen om het Joods leven meer zichtbaar te maken: meer educatie en cultuur. Maar hoe doe je dat, als die ruimte er niet vanzelfsprekend is? Als zichtbaarheid juist risico met zich meebrengt? Wat verdwijnt, komt niet vanzelf terug. Juist daarom vraagt het iets van ons allemaal. Het vraagt verbondenheid, van iedereen, Joods en niet-Joods. Om ruimte te maken. Zodat Joods leven niet alleen wordt herdacht, maar ook weer aanwezig is. Onlangs was hier, waar we nu staan, de tentoonstelling Mokum, Biografie van Joods Amsterdam. Voor een video die daar te zien was, interviewde ik Joodse Amsterdammers. Eén van hen zei: “Soms voel ik me niet meer thuis in mijn eigen stad, terwijl het juist zo mijn stad is.”

Nieuwe ceremoniemeester

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam keek tevreden terug op de Nationale Herdenking die dit jaar door circa 15.000 mensen werd bijgewoond volgens het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Ruim duizend aanwezigen minder dan vorig jaar.

Dit jaar trad luitenant-generaal der mariniers b.d. Frank van Sprang voor de eerste keer op als ceremoniemeester op de Dam. Hij hield de presentatie, met de gewenste en noodzakelijke militaire precisie, kort en bondig. Immers: “20.00 uur is 20.00 uur. Geen seconde vroeger of later. Alles moet dus kloppen, de timing is superstrak en de speelruimte om vertraging op te vangen minimaal.”

Den Helder Monument Voor Hen Die Vielen

Traditiegetrouw werden ook op de bekende (militaire) erevelden in het land, herdenkingsplechtigheden georganiseerd.
In Den Helder “de meeste gebombardeerde stad van Nederland”, Bovenkant formulierbij het monument ‘Voor Hen Die Vielen’, voor de gevallenen van de Koninklijke Marine (KM) en de Koopvaardij.
Oud-marineman John van der Hulst, lid van het dagelijks bestuur en onderhandelaar, meldde zich dit jaar in de Noord-Hollandse havenstad, thuisbasis van de KM, om namens de ACOM een krans te leggen bij het monument op de rotonde De Vijfsprong.

Humanistisch geestelijk verzorger bij de KM, Merlinde Zoet, hield de herdenkingsoverdenking. “Wat blijft het toch waardevol dat wij hier bijeen zijn om mensen te herdenken, hun namen te noemen, hun gezichten weer even te zien en hun verhalen te herinneren.”
De muzikale omlijsting van de ceremonie werd verzorgd door de Marinierskapel der Koninklijke Marine.

Soesterberg: Monument voor Gevallen Vliegers

Op de voormalige Vliegbasis Soesterberg meldde zich Stefan Hop om namens de bond een krans te leggen bij het ‘Monument voor Gevallen Vliegers’.

De herdenkingsplechtigheid op Soesterberg wordt gekenmerkt en (extra) militair cachet gegeven door de flypast in missing man-formatie van vier jachtvliegtuigen (F-35’s). Een van de toestellen breekt boven het monument uit de formatie en vliegt steil omhoog ter nagedachtenis aan de kameraden die gevallen zijn.

Nationaal Ereveld Loenen

Bij de herdenkingsplechtigheid en kranslegging op Nationaal Ereveld Loenen, werd de ACOM vertegenwoordigd door algemeen voorzitter Jan Kropf. Hij hoorde en zag zowel de president van de Oorlogsgravenstichting ds. Jaap Smit als de oud-secretaris-generaal van de NAVO, Jaap de Hoop Scheffer, het “belang van vrijheid” benadrukken. “Het bijzondere aan vrijheid is dat je het niet voelt als en zolang je veilig bent. Ons veiligheidsbesef, ook nationaal, vereist aanpassing. De wereld komt in de wijk, de stad en het dorp.” Volgens Den Hoop Scheffer leven wij in “een wilde wereld” die om “een nieuwe ordening” vraagt. “Onze gewenning aan stabiliteit en veiligheid wordt zwaar op de proef gesteld”, meende de voormalig chef van het Noord-Atlantisch bondgenootschap.
Hij vroeg zich dan ook af hoe veilig de wereld zal zijn voor zijn kleinkinderen. “Zullen zij en hun kinderen verder opgroeien in een stabiele en – let op de N – waardenvolle  omgeving zonder vrees voor oorlog en geweld? De keuzes die wij nu maken, zijn beslissend voor het antwoord op deze vraag.”

Europa wordt op de proef gesteld door de anders gerichte zienswijzen en gewijzigde invulling van het Atlantische beleid in Washington. “Wij Europeanen mogen niet falen voor deze test.” De Hoop Scheffer pleit dan ook voor het smeden van nieuwe allianties. “Een zelfbewust Europa draagt hierbij een belangrijke verantwoordelijkheid.”
De minister van staat, voormalig secretaris-generaal van de NAVO en oud-minister van Buitenlandse Zaken citeerde instemmend CDS Eichelsheim die vorig jaar in Loenen hamerde op weerbaarheid. “Dit alles vraagt om bestuurlijk en politiek leiderschap: op lokaal niveau, regionaal, nationaal en zeker ook Europees.”

Militair Ereveld Grebbeberg in Rhenen

Stefan Hop trad ook bij de Nationale Militaire Dodenherdenking op Militair Ereveld Grebbeberg, aan als vertegenwoordiger van de ACOM.
Trouw aan de jaarlijkse traditie waren bij de herdenkingsplechtigheid aanwezig; prinses Margriet, haar echtgenoot mr. Pieter van Vollenhoven vergezeld van hun zoon prins Pieter-Christiaan. Staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk gaf eveneens acte de présence.

Krijgsmachtaalmoezenier Sanne Bouwers ging voor in de overdenking annex het gebed.

Waalsdorpervlakte-duingebied Meijendel

Ook in het duin- en natuurgebied Meijendel bij Den Haag en Wassenaar, op de Waalsdorpervlakte, werd, zoals elk jaar sinds 1945, om 20.00 uur stilgestaan bij de oorlogsslachtoffers waarna de grote Bourdonklok werd geluid.
Op de Waalsdorpervlakte zijn in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter meer dan 250 verzetsmensen standrechtelijk gefusilleerd.

John van der Hulst legde namens de ACOM een krans bij het monument ‘Vier bronzen kruizen’, replica’s van de oorspronkelijke houten kuizen die kort na de oorlog door oud-verzetsstrijders werden geplaatst.
Op een natuurstenen plaat staat de tekst: ‘Hier brachten vele landgenoten het offer van hun leven voor uw vrijheid. Betreed deze plaats met gepaste eerbied’.

Een volk dat voor tirannen zwicht
Wij staan tesaam voor het gericht
voor goed of kwaad te kiezen,
een volk dat voor tirannen zwicht
zal meer dan lijf en goed verliezen
dan dooft het licht.
(H.M. van Randwijk)

[1] https://tinyurl.com/y8bvachj